Hangi Borsa Hisseleri Caiz? Etik, Epistemoloji ve Ontoloji Üzerine Felsefi Bir İnceleme
“Bir yatırım, yalnızca ekonomik bir tercih midir, yoksa ahlaki bir duruşun dışavurumu mu?”
Bir filozof, bu soruyla borsa ekranlarına bakarken sadece rakamları değil, insanın anlam arayışını görür. Çünkü sermaye, yalnızca para değil; insan iradesinin, ahlaki sezgisinin ve toplumsal sorumluluğunun bir uzantısıdır.
“Hangi borsa hisseleri caizdir?” sorusu da tam olarak bu nedenle salt finansal bir soru olmaktan çıkar; etik, epistemolojik ve ontolojik bir sorgulamaya dönüşür.
Etik Boyut: Kazancın Ahlakı
İslam düşüncesinde “caiz” kavramı, yalnızca “yapılabilir” anlamına gelmez; aynı zamanda “ahlaken uygun” olma niteliğini de taşır. Bu bağlamda, borsa hisselerinin caiz olup olmadığını tartışmak, ahlaki bir kazancın sınırlarını sorgulamaktır.
Bazı hisselerin, özellikle faiz gelirine dayalı ya da haram kabul edilen sektörlerde (alkol, kumar, silah, tütün, faizli bankacılık vb.) faaliyet göstermesi, bu şirketlerin hisselerine yatırım yapmayı etik olarak tartışmalı hale getirir.
Burada mesele, yalnızca paranın kaynağı değil, kazancın vicdani meşruiyetidir.
Bir filozofun gözünden bakıldığında, “helal kazanç” sadece dinî bir ölçüt değil, insanın kendisiyle barışık olma hâlinin de göstergesidir.
Bu noktada, etik yatırım kavramı ortaya çıkar. Modern finans dünyasında “etik fonlar” ya da “sürdürülebilir yatırımlar” kavramı, aslında İslam’ın “caiz yatırım” anlayışıyla örtüşür. İkisi de ortak bir sorunun cevabını arar: “Bir yatırım sadece kâr mı üretir, yoksa anlam da üretmeli midir?”
Epistemolojik Boyut: Bilginin Kaynağı ve Yatırımcının Bilinç Düzeyi
“Caiz” bir yatırımın ne olduğunu bilmek, yalnızca fıkıh hükümlerine dayanmakla kalmaz; aynı zamanda bilgiye nasıl ulaştığımızla ilgilidir.
Epistemolojik olarak bu sorunun merkezinde şudur: “Yatırımcı neyi bilmektedir, neye güvenmektedir?”
Günümüzde yatırımcılar, finansal bilgileri algoritmalar, endeksler ve analiz raporları üzerinden edinir. Ancak “caiz” bir yatırımın belirlenmesi için, bu teknik bilginin ötesinde şirketin faaliyet alanı, finansal kaynak yapısı, gelir modeli gibi daha derin bilgi katmanlarına ulaşmak gerekir.
Bu noktada epistemolojik bir sorun doğar: Yatırımcı gerçekten bilgiye mi dayanır, yoksa piyasa söylentilerine mi?
Bir filozof için bu, bilginin güvenilirliği meselesidir. Yani borsadaki “bilgi”, hakikatin temsili midir, yoksa yalnızca görünüşün yankısı mı?
Bir yatırımcı, sadece fiyat grafiğini değil, o grafiğin ardındaki etik gerçekliği de okumalıdır.
Bu bağlamda, “caiz hisse” kavramı, bir tür bilinçli farkındalık çağrısıdır. Yatırımcı, kendi epistemik sorumluluğunu taşır.
Ontolojik Boyut: Sermayenin Varlık Doğası
Ontoloji, varlığın ne olduğunu sorgular. O halde sormalıyız: Sermaye nedir?
Bir varlık biçimi midir, yoksa insanın varoluşsal uzantısı mı?
Bu soru, borsadaki “caiz hisseler” tartışmasının derinliklerine iner.
Eğer sermayeyi bir varlık biçimi olarak görürsek, o zaman onun “ahlaki doğası” da sorgulanabilir. Çünkü sermaye, insanın emeğiyle birleştiğinde toplumsal bir anlam kazanır. Ancak faiz, spekülasyon ya da manipülasyon gibi unsurlar devreye girdiğinde, sermaye artık üretken bir varlık olmaktan çıkar ve etik anlamını kaybeder.
Bir Müslüman filozofun gözünde “caiz yatırım”, sermayenin ontolojik saflığını korumaktır.
Bu, kazancın maddi yönünden çok, onun varlık nedenine yönelen bir tutumdur.
Yani mesele yalnızca “ne kadar kazandım?” değil, aynı zamanda “neye hizmet ettim?” sorusudur.
Modern Finans Dünyasında Caiz Hisselerin Yeri
Bugün Borsa İstanbul’da, Katılım Endeksi olarak bilinen özel bir yapı, caiz kabul edilen hisseleri belirlemek için oluşturulmuştur.
Bu endekste yer alan şirketler, İslami finans ilkelerine göre denetlenir; faizli borç oranları, gelir kaynakları ve faaliyet alanları incelenir. Katılım 30 ve Katılım 50 endeksleri, bu açıdan yatırımcılara bir referans noktası sunar.
Ancak burada da felsefi bir denge vardır:
Hiçbir yatırım, mutlak “iyi” ya da “kötü” değildir. Her yatırım, niyet, bilgi ve sorumluluk üçgeninde anlam kazanır.
Bu yüzden “caiz hisse”yi aramak, aslında insanın kendini arayışıdır — hem ekonomik hem de ahlaki bir içsel yolculuktur.
Sonuç: Ahlaki Sermayenin İzinde
“Hangi borsa hisseleri caizdir?” sorusu, yalnızca yatırım tavsiyesi değil; bir varoluş sorusudur.
Kazancın doğasını, bilginin güvenilirliğini ve sermayenin anlamını yeniden düşünmemizi ister. Bir filozof için ‘caiz yatırım’, sadece helal kazanç değil; anlamlı bir hayatın parçasıdır.
O halde şu sorular üzerine düşünelim:
– Sermaye, insanın ahlaki kimliğini nasıl dönüştürür?
– Yatırım bir özgürlük mü, yoksa sorumluluk mu?
– Ve son olarak: Kazanç, vicdanın terazisinde nasıl ölçülür?
Yorumlarda düşüncelerinizi paylaşın; çünkü felsefe, ancak tartışıldıkça derinleşir.